بررسی ساختار ملودی و ریتمیک تصانیف سنتی

 

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری؛ در این نشست دکتر محمد رضا آزاده فر گفت: آوازهای با متر ثابت در قالب ضربی‌خوانی، تصنیف و ترانه بخش عمده‌ای از رپرتوار روزمرۀ موسیقی ایرانی را شکل می‌دهند، لیکن در بستر ردیف بسیار انگشت‌شمار هستند.

وی افزود: برخلاف اینکه ضربی‌خوانی از دوره قاجار تاکنون از جایگاه نسبتاً پائینی در موسیقی سنتی ایران برخوردار است، گونۀ مشهور شده به «تصنیف» در ایران امروزی نه‌تنها جایگاه نازلی ندارد بلکه یکی از بخش‌های مهم کارگان اجرای موسیقی سنتی قلمداد می‌شود. اهمیت تصنیف نسبت به ضربی‌خوانی به خاطر بهره‌گیری از سازوکار نسبتاً جامع امکانات دستگاه‌ها و آوازها در فرایند آفرینش آن است.

آزاده فر یادآور شد: تصانیف ازلحاظ مختصات ملودیک بیشتر از ساختار تغزلی گوشه‌ها تبعیت می‌کنند. ملودی در تصنیف ساده و به‌دور از پرش‌های نامأنوس است. شیوۀ بالانس ملودیک در تصانیف بیشتر به‌وسیلۀ تقارن حاصل می‌شود. این موازنه همواره مانند آواز و جواب آواز بین خواننده و ارکستر ایرانی حاصل می‌شود.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: ویژگی منحصربه‌فرد آفرینش موسیقی در نظام دستگاهی آن است که برای هر گوشه حوزۀ صوتی خاصی تعریف‌شده است و معمولاً پایین‌ترین حوزۀ صوتی مربوط به درآمدِ هر دستگاه یا آواز می‌باشد. پس از ارائۀ گوشه‌های آغازین یک آواز یا دستگاه به‌تدریج گوشه‌ها خود را در حوزۀ صوتی بالاتری شکل می‌دهند. این روند ادامه می‌یابد تا نوازنده یا خواننده به بالاترین حوزۀ صوتی آن آواز یا دستگاه که اصطلاحاً به آن اوج گفته می‌شود برسد. پس از اوج، گوشه‌ها به‌تدریج گرایش نزولی می‌یابند و به حوزۀ صوتی پایین که معمولاً همان بخشی است که درآمد در ابتدای اجرا در آن نواخته شده بود فرود می‌آیند.

وی افزود: فواصل ملودیک با مشخصه‌هایی چون بزرگی و کوچکی، ملایمت و ناملایمت، مهجور و آشنا بودن آن برای گوش شنونده و دیگر صفاتی ازاین‌دست توصیف می‌شوند. حس عاطفی شنونده نسبت به فاصله و توانایی تشخیص و درک آن پدیده‌ای است که همزمان به فرهنگ شنیداری شنونده، ویژگی‌های فیزیولوژیک و همچنین زمینه‌ای که موسیقی در آن اجرا می‌شود مرتبط است.

ادراک شنونده از فاصلۀ صوتی ارتباط زیادی به گسترۀ صوتی ملودی دارد؛ به این معنا که هرچه ملودی گسترۀ فراخ‌تری را برای حرکت خود انتخاب کرده باشد فواصل به‌راحتی امکان پرش می‌یابند و برعکس در ملودی‌هایی که گسترۀ تنگ صوتی دارند حتی یک فاصلۀ سوم، پرش قابل‌ملاحظه‌ای محسوب خواهد شد. وی اذعان داشت: موسیقی حوزۀ آسیای غربی، مرکزی و جنوبی تمایل زیادی به بهره‌گیری از گستره‌های صوتی فشرده دارند، بر این اساس می‌توان تصور کرد که به‌صورت سنتی پرش‌های خیلی بلند در تصانیف موسیقی این حوزه به چشم نخورد. عامل دیگری که نوع فواصل مورداستفاده در ساختار ملودی را تعیین می‌کند ویژگی قابل سُرایش بودن آن است. اساساً ملودی‌هایی که برای اجرا توسط خواننده طراحی می‌شوند – به‌ویژه در فضای موسیقی سنتی و محلی – از به خدمت گرفتن فواصل دور و مهجور پرهیز می‌کنند. ردیف موسیقی ایرانی حتی در روایت‌های سازی خود به‌شدت تحت تأثیر آواز ایرانی و شعر فارسی است.

گفتنی است: این نشست به همت واحد آموزش و پژوهش و با همکاری واحد موسیقی حوزه هنری برگزار شد.